و اين كتاب - ان شاء اللَّه - از ميانهء اطناب و اختصار بود ، اطنابى كه مملّ نباشد و اختصارى كه مخلّ نباشد و شرط آن است كه هر آيت كه به دو رسيم يا هر لفظ و هر قصّه ، آنچه شرط است در او گفته شود ( 1 ) . چون آن آيت يا آن لفظ مكرّر شود در قرآن ، حواله بر گفته كرده شود . و از خداى تعالى توفيق مىخواهيم بر تمام كردن اين كتاب ، و بر هر چه ما را به رضاى او نزديك گرداند - فما التّوفيق الَّا من لديه ( 2 ) و ما الاعتماد الَّا عليه و هو حسبنا و نعم الوكيل . فصل در اقسام معانى قرآن و بيان تفسير او كه ( 3 ) چند وجه باشد بدان كه ، معانى و تفسير قرآن بر چهار وجه است : يكى آن كه جز خداى تعالى نداند ، براى آن كه مصلحت در آن شناخت ( 4 ) كه بيان نكند ، از آن جا كه درست شده است كه او أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ ( 5 ) است جز حكمت و صواب نكند . مثال ( 6 ) چنان كه ( 7 ) : وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ( 8 ) . . . ، و چنان كه ( 9 ) : يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ( 10 ) . قسمت دوم ( 11 ) آن بود كه ظاهر لفظ او مطابق معنى او بود در لغت عرب و آن را محكم خوانند ، مثل قوله : قُلْ هُوَ اللَّه أَحَدٌ ( 12 ) ، إِنَّمَا اللَّه إِله واحِدٌ ( 13 ) . . . ، لا إِله إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ ( 14 ) . [ و قوله : وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إِلَّا بِالْحَقِّ ( 15 ) . . . ،

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، وز ، فق ، مر و . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : الَّا باللَّه . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر بر . ( 4 ) . دب ، مر : آن است ، مب : آن دانست . ( 5 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 45 . ( 6 ) . دب : مثل او ، آج ، لب ، وز ، فق او . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، وز گفت . ( 8 ) . سوره بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 85 . ( 9 ) . دب ، مب ، مر فرمود ، آج ، لب ، فق ، وز گفت . ( 10 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 187 . ( 11 ) . مج ، آج ، لب ، از او . ( 12 ) . سورهء اخلاص ( 112 ) آيهء 1 . ( 13 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 171 . ( 14 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 163 . ( 15 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 33 ، چاپ شعرانى ( 1 / 2 ) و قوله .